Fascinatie is de sleutel tot kwaliteit

Een nieuw boek over de Mariaverschijningen aan Janske Gorissen op de Welberg

18 augustus 2021

Onlosmakelijk verbonden met de Sint-Corneliuskerk in Welberg zijn de Mariaverschijningen aan Janske Gorissen tussen omstreeks 1930 en 1944. Dit leidde tot een kortstondige en ook wel omstreden Mariacultus rond Janske Gorissen, waarbij de Sint-Corneliuskerk een belangrijke rol speelde.

Er is al heel wat geschreven over deze Mariadevotie rond Janske Gorissen in Welberg, niet alleen omdat dit een bijzonder religieus fenomeen was toen de maatschappij nog doordesemd was van het rooms-katholieke geloof en alle tradities en gebruiken waarmee dit gepaard ging, maar ook omdat het tot discussie en tweespalt leidde. Het eind van het liedje in de jaren 1950 was immers dat de verschijningen van hogerhand werden gediskwalificeerd en dat alle devotie moest stoppen. Janske Gorissen werd zelfs 'verbannen' naar Wouw.

Tot voor enige tijd was het beste en meest toegankelijke dat over de verschijning van Onze Lieve Vrouw en twee engelen aan Janske Gorissen geschreven is, het artikel van Albert Delahaye in het gedenkboekje dat ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de Sint-Corneliusparochie in Welberg in 1978 werd gepubliceerd. Albert Delahaye was als archivaris directeur van onder meer het Archivariaat Nassau-Brabant. Hij meldt zelf dat hij met veel mensen heeft gesproken en merkt ook op dat er over de hele kwestie "reserves" bestaan, ook bij Welbergers en het Kerkbestuur van Sint-Cornelius, maar hij heeft toch willen publiceren wat hij aan informatie kon verzamelen. In het jubileumboekje van 2003 is dit artikel ongewijzigd overgenomen.

Albert Delahaye, 'Janske Gorissen van Welberg', in: Albert Delahaye en A.H.Ligtenberg, 50 jaren parochie St. Cornelius Welberg, Kerkbestuur van Welberg, 1978

Veel meer is er te vinden in het boek 'Janske. Haar wonderlijke leven' van Rinie Maas uit 2007. Rinie Maas is een chroniqueur, een verhalenverteller pur sang, die allelei historische gebeurtenissen in en om Breda tot prettig leesbare verhalen weet te vormen. Daarbij informeert hij zich historisch zo goed mogelijk, maar romantiseert hij aanzienlijk. Dit geldt zeker ook voor het boekje over Janske Gorissen, dat ik van een Welbergenaar heb kunnen lenen maar ik verder helemaal nergens kan vinden (ik hou me aanbevolen voor tips!). Ik ga ervan uit dat een deel van het geschrevene wel degelijk iets toevoegt aan hetgeen uit archieven en verhalen bekend is. Aan het einde evolueert het boekje van een historische, geromantiseerde vertelling naar de persoonlijke zoektocht van Maas, die besluit naar Rome af te reizen en daar inderdaad wordt ontvangen, waar de Nederlandssprekende broeder Guy de conclusie van de Heilige Stoel van het onderzoek uit 1951 toelicht. De conclusie is in het Latijn:

Non constatare de supra naturalitate, sed a contra.

Er kon niet worden vastgesteld dat hetgeen rond Janske Gorissen gebeurde van bovennatuurlijke oorsprong was, maar integendeel. Daarmee is niet gezegd dat er geen bovennatuurlijke verschijnselen waren en dus ook niet dat Janske die niet werkelijk heeft ervaren, maar dat dit niet kon worden vastgesteld. Daarnaast kan ook worden gedacht aan natuurlijke oorzaken. Volgens Maas houdt de verklaring van de Vaticaanse broeder dus geen ondubbelzinnige diskwalificatie in van hetgeen Janske meende te hebben gezien, laat staan dat er sprake was van bedrog. Volgens mij betekent het eerder dat er integendeel wel degelijk natuurlijke verklaringen zijn gevonden.

Rinie Maas, Janske. Haar wonderlijke leven, november 2007

En nu is daar het langverwachte boek, een heel boek geschreven door een wetenschapper, helemaal gewijd aan de kwestie-Janske Gorissen! Peter Jan Margry is hoogleraar etnologie aan de Universiteit van Amsterdam en verbonden aan het Meertensinstituut. Etnologie is geen volkenkunde, maar eerder volkskunde, gericht op het bestuderen van min of meer volkse cultuurverschijnselen. Margry – voor mij een zeer bekende naam omdat de kerk die mij maakte tot liefhebber van negentiende- en twintigste-eeuwse religieuze architectuur ontworpen was door Evert Margry, die de broer van Peter Jan's overgrootvader blijkt te zijn – is al sinds jaar en dag gefascineerd door het volks-religieuze cultuurverschijnsel van verschijningen en bedevaarten. Rond 1998 verschenen in drie kloeke delen van elk zo'n 1000 pagina's een 'lexicon' over Bedevaartplaatsen in Nederland. Grappig is dat Noord- en Midden-Nederland één deel voor hun rekening nemen en Noord-Brabant in zijn eentje ook! In dit boek heeft Peter Jan Margry reeds een goed onderbouwd artikel gepubliceerd over de Mariaverschijningen aan Janske Gorissen. Dit artikel is ook te vinden op de website van het Meertensinstituut.

P.J. Margry en C.M.A. Caspers, Bedevaartplaatsen in Nederland. Deel 2: Provincie Noord-Brabant, Meertensinstituut & Uitgeverij Verloren, 1998

Peter Jan Margry is echter al jaren bezig om over de kwestie-Welberg een heus boek te schrijven. Het schoot niet echt op, je weet hoe dat gaat met grote projecten, zeker als je er vele hebt, ik kan ervan meepraten. Margry had al eens het strikt gesloten archief met betrekking tot deze kwestie van het Bisdom Breda mogen onderzoeken. Het kwam echter in een stroomversnelling toen paus Franciscus de archieven van paus Pius XII openstelde, met name voor onderzoekers die eindelijk eens precies willen weten wat de rol van de paus tijdens de Tweede Wereldoorlog nu precies was. Maar Margry rook zijn kans om in dit archief op zoek te gaan naar de tot dan toe geheime stukken rond het onderzoek van het H. Officie naar wat er in Welberg nu precies aan de hand was. Hij schreef mij dat dit de doorslag gaf het boek nu af te ronden.

Ik schrijf deze tekst om u op de presentatie van Margry's boek opmerkzaam te maken, vrijdag 10 september 2021 om 15u30 in de Sint-Gummaruskerk in Steenbergen. Waarom niet in de Sint-Corneliuskerk, het epicentrum van de hele geschiedenis? Ik heb het wel aangeboden, maar vermoedelijk vermoeden de organisatoren niet onterecht dat het gebouw zich met de huidige 'inrichting' niet opperbest leent om zo'n sjieke activiteit te laten plaatsvinden.

Wat kunnen we van dit boek verwachten? Is er eindelijk sprake van de onthulling van geheimen die Janske Gorissen én haar beschermer en inspirator pastoor Ermens met zich mee het graf in hebben genomen? Wat hebben de onderzoeken precies aangetoond dat nog niet via de andere publicaties aan het licht is gekomen? De tekst die de uitgeverij over het boek verspreidt, is tamelijk ronkend:

Vurige liefde verhaalt en analyseert een door katholiek Nederland collectief aangehangen hersenschim of ‘fantasma’ waarin de jonge vrouw, Janske Gorissen, centraal staat die zich in de jaren dertig en veertig van de twintigste eeuw in extreme mate met Jezus Christus identificeerde. Veel katholieken raakten ervan overtuigd dat wat zich met haar in het Brabantse dorpje Welberg afspeelde authentiek was en een betekenisvolle 'genade' voor de gehele wereld inhield. Janske’s liefde en lijden, bloedige stigmatisaties, de wonderbare genezingen en Maria- en Jezusverschijningen zouden daarvan het bewijs zijn. Het bloed kroop ook waar het niet gaan kon, waardoor de spirituele liefde in een lichamelijke eindigde.
Overrompeld door deze niet eerder in Nederland geziene combinatie van wonderbaarlijke mystiek wierpen katholieken zich massaal aan haar voeten. De kerkelijke leiding liet het fenomeen betijen, maar ook uit de hand lopen. Kardinaal De Jong werd door het Vaticaan gedwongen ‘Welberg’ in de doofpot te stoppen. De affaire, het ingrijpen en de (on)waarheden brachten een trauma met zich mee dat nog altijd nadreunt.

Is het zo erg, waarde Welbergenaren? De paar mensen die ik erover sprak, voelen het eerder als een stuk Welbergse geschiedenis en bezien Janske Gorissen respectvol als één van hen en lijken er verder geen ingewikkelde gevoelens over te hebben.

Hoe dan ook, ik zou verwachten dat het een degelijk boek is, geschreven met het oog op waarheidsvinding door een hoogleraar, een wetenschapper van naam. Maar wat schetst mijn verbazing? Of laat ik het gewoon irritatie noemen! Kijkt u eens even naar de kaft hiernaast en verbaas u! Bij de titel 'Vurige liefde' kan ik mij wat voorstellen. Maar de ondertitel luidt: "Het geheim rond het Bloedig Bruidje van Welberg". Wat?! Ik heb nooit iets gelezen over "bloedig bruidje"! Zijn er mensen die deze term ooit met betrekking tot Janske Gorissen hebben gebruikt?! Het is getuige de hoofdletters kennelijk een heuse bekende term! Als dat zo is, laat het me weten! Daarnaast is het ook nogal ronkend opgeschreven, het lijkt wel een thriller. Of een verhaal uit de Story!

Maar het kan nog erger. Kan enige Welberger mij informeren of het schilderij dat op de kaft gebruikt wordt ooit is geassocieerd met Janske Gorissen?! Een jonge vrouw met lange donkere lokken en een ontbloot bovenlijf?! Het lijkt mij zeer onwaarschijnlijk en ik heb het nog nooit gezien.

Het lijkt mij – maar ik hou me aanbevolen voor correcties – dat hier een overijverige mevrouw of meneer van de afdeling marketing van de uitgeverij heeft gedacht: hoe kunnen we dit nu eens een lekker boek maken, dat grif wordt meegepakt van de uitstaltafels van de regionale en zelfs landelijke boekhandels?! Als dit zo is, jongens en meisjes, dan vind ik het een gruwelijk misplaatste stunt om in een toch al gevoelige kwestie een punt te maken. Als je een boek, door een serieuze wetenschapper geschreven, zo publiceert, dan ontkracht je eigenlijk de inhoud al bij voorbaat. We zullen Margry eens vragen wat hij ervan vindt. Tuurlijk, hij is ook gefascineerd door dit onderwerp, wetenschapper of niet, vertel mij wat. En net zoals ik hoop dat ik deze webpagina voor tienduizenden gefascineerde lezertjes schrijf, wil Margry ongetwijfeld graag dat zijn monnikenwerk in hoge oplagen wordt verkocht.

Enige persoonlijke overwegingen over deze kwestie die ik u graag wil meegeven, leest u hier:

Rens Swart: hoe om te gaan met de Mariaverschijningen aan Janske Gorissen. Analyse in casu preek

Boekpresentatie Vurige liefde

Uitgeverij Promotheus laat het volgende weten:
De presentatie vindt plaats op vrijdag 10 september 2021 in de Cuyperskerk van Steenbergen. (Rens: sinds wanneer noemen wij de Sint-Gummaruskerk zo?)
Programma:
15:30 inloop
16:00 opening en lezing (met oude filmbeelden) Peter Jan Margry
17:00 overhandiging eerste exemplaren aan vicaris Paul Verbeek (Bisdom Breda) en loco-burgemeester van Steenbergen Wilma Baardmans (sic)
17:15 vragen
17:30 afsluitend drankje
Graag aanmelden door het aantal personen te mailen naar publiciteit@pbo.nl o.v.v. 'Boekpresentatie Vurige liefde'.
Het boek kan ter plekke direct worden ingeslagen! Men verzekerde mij dat de wet op de vaste boekenprijs (zowat het enige in Nederland dat niet ten offer is gevallen aan het neoliberalisme) hen verhindert om korting te geven, dus ik raad u aan om € 27,50 mee te nemen.

Andere pagina's die ik over deze historische Welbergse kwestie geschreven heb: zie de onderstaande links.

Het verhaal van de verschijning van Onze Lieve Vrouw aan Janske Gorissen op de Welberg

Rens Swart: hoe om te gaan met de Mariaverschijningen aan Janske Gorissen. Analyse in casu preek

Schildering van Onze-Lieve-Vrouw van Welberg zoals ze verscheen aan Janske Gorissen in Welberg

Schildering van Onze-Lieve-Vrouw van Welberg zoals ze verscheen aan Janske Gorissen in Welberg, geschilderd door Wijnand Geraedts.

Foto van Janske Gorissen met een stigma op haar voorhoofd

Foto van Janske Gorissen met een stigma op haar voorhoofd: een wond zoals Christus die had als gevolg van de doornenkroon en die kon optreden bij religieuze zieners als Janske. Foto uit omstreeks 1936, gepubliceerd in 50 jaren parochie St. Cornelius Welberg, 1978

Altaarschildering van de Mariakapel in de Sint-Corneliusbasiliek, geschilderd naar het schilderij dat door Wijnand Geraedts werd gemaakt op aanwijzingen van Janske Gorissen naar aanleiding van de verschijningen van Onze-Lieve-Vrouw van Welberg aan haar

Altaarschildering van de Mariakapel in de Sint-Corneliusbasiliek, geschilderd naar het schilderij dat door Wijnand Geraedts werd gemaakt op aanwijzingen van Janske Gorissen naar aanleiding van de verschijningen van Onze-Lieve-Vrouw van Welberg aan haar.

De nogal smakeloze kaft van het boek van Peter Jan Margry, waarin voor eens en voor altijd duidelijk moet worden wat er nu precies gebeurd is rond de Mariaverschijningen aan Janske Gorissen op de Welberg

De kaft van het nieuwe boek van prof.dr. Peter Jan Margry. Dat boek benieuwt mij zeer, maar Margry is toch een serieuze wetenschapper? Wat heeft deze weelderige afbeelding in godsnaam te maken met Janske Gorissen of Onze Lieve Vrouw van Welberg? En sinds wanneer wordt onze Janske "Bloedig Bruidje" genoemd, met hoofdletters nog wel?! Ik vermoed hier smakeloze marketingmachinaties.

Met vriendelijke groeten,
Rens Swart