Fascinatie is de sleutel tot kwaliteit

Onze-Lieve-Vrouw van Welberg: hoe om te gaan met de Mariaverschijningen aan Janske Gorissen. Analyse in casu preek English text Nederlandse tekst

11 augustus 2021

Onlosmakelijk verbonden met de Sint-Corneliuskerk in Welberg zijn de Mariaverschijningen aan Janske Gorissen tussen omstreeks 1930 en 1944. Dit leidde tot een kortstondige en ook wel omstreden Mariacultus rond Janske Gorissen, waarbij de Sint-Corneliuskerk een belangrijke rol speelde.

Naar het schijnt was al ten tijde van de vermeende verschijningen de kwestie omstreden. Niet alleen tussen gelovigen, priesters en bisschoppen, maar ook tussen inwoners van Welberg, het kerkdorp waarvan de monumentale Sint-Corneliusbasiliek het niet te missen centrale punt is. Ik raakte hiervan op de hoogte zodra ik mij flink ging verdiepen in die fraaie kerk, toen ik halverwege 2019 ontdekte dat deze te koop stond. "De rest is geschiedenis", zou ik me er natuurlijk met het gezegde snel vanaf kunnen maken, want inderdaad; ik heb de kerk gekocht en ben er nu anderhalf jaar de gefascineerde eigenaar van.

Maar daar wil ik het niet bij laten. Als katholiek opgevoed en analytisch aangelegd jochie begrijp ik iets van volksdevotie en als ik dat combineer met mijn rechtvaardigheidsgevoel en afkeer van respectloosheid, dan heb ik de behoefte nog vóór het verschijnen van het boek van Margry mijn analyse te delen. Ja, ik woon nota bene op de locatie van aanbidding, in de Sint-Corneliusbasiliek, dus als u het onderstaande mijn preek wilt noemen, dan stem ik daar gniffelend volgaarne mee in.

Altijd als het over extreme geloofsuitingen gaat, ontstaan er controverses. Geloof is hoe dan ook iets dat extreem persoonlijk is en dus ook extreem afhankelijk van de vatbaarheid en overtuiging van de gelovige. De katholieken onder u – en wellicht ook wel gelovigen van andere denominaties – kennen allemaal wel medebroeders en -zusters in het geloof die veel geloviger zijn dan anderen. Mensen aan wie je merkt dat ze echt diepgelovig zijn. Of die zaken in het dagelijks leven veel sneller toerekenen aan de hand van God – of misschien wel aan die van Maria –, die heel devoot zijn of met overtuiging bepaalde katholieke gebruiken praktiseren. Dit is een glijdende schaal en tot op zekere hoogte is er geen reden ergens een streep te trekken en mensen die daar voorbij gaan af te serveren als waanzinnig. De discussie aangaan is goed, want extremisme is niet verstandig. Maar een heftige devotie is inherent aan een religie, het hangt af van je persoonlijkheid en zeker ook van je opvoeding, je omgeving en de mate waarin je onder invloed staat van al dan niet extreme gelovigen of voorgangers.

Het geestelijk leven van katholieken verschilt daardoor van persoon tot persoon, ik kan er als zoon van diepgelovige, maar extreme noch conservatieve katholieken over meepraten. Ik ben wat dat betreft zelf ook een vat vol tegenstrijdigheden. Ik kan me voorstellen dat een diep geloof en een zich jaren ontwikkelende devotie leidt tot extreme verschijnselen. Zeker als je droomt of door ernstige ziekte en zwakheid niet helder meer kunt denken en analyseren kun je komen tot onwaarschijnlijk waarnemingen. 'Onwaarschijnlijk' in de ware betekenis van dat woord. Iedereen die ooit hoge koorts heeft gehad of heel ziek is geweest en een beetje (zelf-) analytisch is ingesteld kan daar waarschijnlijk van meepraten. Als je dan devote mensen om je heen hebt, kan dat tot een serieuze spiraal van onderlinge bevestiging leiden. Dat dat kwade opzet en bedrog is, lijkt mij eerder uitzondering dan regel. Maar natuurlijk heeft een intense devotie ook praktische kanten, de fascinatie om zoiets feitelijk werelds als een geweldig schitterende kerk te bouwen, om devotieprentjes bij duizenden te verkopen, enzovoort … Maar ook uw eigen parochie wil graag winst maken op de verkoop van paaskaarsen en dat is van alle kanten rechtmatig.

(Een aantal jaar geleden speelde ik in de Sint-Janskathedraal in 's-Hertogenbosch. Tussen twee missen door maakte een jonge vrouw mij een serieus compliment over de aard van mijn orgelspel. Tijdens de daarop volgende mis zag ik tot mijn verbazing vanaf de orgelgalerij dezelfde vrouw op de meest opvallende plaats vooraan in de kathedraal zitten, met een sluier over haar hoofd en doorlopend geknield in een kennelijke staat van religieuze beroering. Ik merkte dat ik het welomschreven compliment ineens niet meer zo serieus kon nemen.)

Ik ben van mening dat de controverse over de Mariaverschijningen aan Janske Gorissen geen enkele reden tot terughoudendheid moet zijn, ook niet als je het diepgaand onderzoek van professor Peter Jan Margry zult hebben bestudeerd. Waar het om gaat is dat het 'Bruidje van Jezus' een belangrijk onderdeel is van de geschiedenis van Welberg. Het gaat er niet om of het een "fantasma" of "hersenschim" is, om met Margry te spreken, het gaat er niet om dat het een uiting van collectieve godsdienstwaanzin was, het gaat er niet om of het nu wel of niet een waarachtige verschijning van Maria en de engelen was, het gaat er niet om of het een collectieve oplichting van 'goedgelovigen' was om er een slaatje uit te slaan. Ja, het is verdraaid interessant daar eindelijk eens goed onderzocht en onderbouwd de waarheid over te weten te komen.

Waar het vooral om gaat is dat het een belangrijke illustratie is van het diepgaande geloofsleven waarvan grote delen van de katholieke maatschappij in de eerste helft van de twintigste eeuw doortrokken waren. Met in het bijzonder de soms hyperdevote extremen daarvan. Waar het nog meer om gaat is dat het een belangrijk onderdeel van de geschiedenis van Welberg is.

Amen.

Ik ben benieuwd of ik anders piep als ik mij door het boek van Peter Jan Margry geworsteld heb. Ik heb natuurlijk de oratie uitgesproken bij zijn benoeming tot hoogleraar etnologie al gelezen.

Overigens ben ik van mening dat de Mariakapel van de Basiliek van Welberg in originele staat moet worden hersteld. Hier moeten een gezonde devotie en een historisch besef het toch winnen van hedendaags religieus fanatisme. Ik zal dan wel zorgen dat, mocht u deze kapel komen bezoeken, u niet al te hard over mijn orgelonderdelen struikelt.

Hieronder verwijs ik u naar twee andere pagina's. De eerste is het algemene verhaal over de Mariaverschijningen in mijn eigen woorden. De aanleiding deze pagina nu eens te schrijven en publiceren was het dikke boek dat prof.dr. Peter Jan Margry binnenkort in de Sint-Gummarus gaat presenteren: dan weten we meer!

Het verhaal van de verschijning van Onze Lieve Vrouw aan Janske Gorissen op de Welberg

Presentatie van het boek 'Vurige liefde. Het geheim rond het Bloedig Bruidje van Welberg' door Peter Jan Margry, hoogleraar etnologie in Amsterdam

Schildering van Onze-Lieve-Vrouw van Welberg zoals ze verscheen aan Janske Gorissen in Welberg

Schildering van Onze-Lieve-Vrouw van Welberg zoals ze verscheen aan Janske Gorissen in Welberg, geschilderd door Wijnand Geraedts. Het opmerkelijke is dat Maria niet als serene, gesluierde vrouw is afgebeeld, maar als jonge vrouw met loshangend haar. Dit schilderij is ook als gekleurde devotieplaat verkrijgbaar geweest, zelfs gedrukt op een formaat van zo'n 40 bij 70 cm. (Eigen foto nog te publiceren.)

Foto van Janske Gorissen met een stigma op haar voorhoofd

Foto van Janske Gorissen met een stigma op haar voorhoofd: een wond zoals Christus die had als gevolg van de doornenkroon en die kon optreden bij religieuze zieners als Janske. Foto uit omstreeks 1936, gepubliceerd in 50 jaren parochie St. Cornelius Welberg, 1978

Voormalige Mariakapel Onze-Lieve-Vrouw van Welberg in de Corneliuskerk

Als gevolg van de verschijningen en de daardoor ontstane toeloop van gelovigen en bedevaartgangers, kwamen er middelen beschikbaar om de Mariakapel van de Sint-Corneliuskerk fraai in te richten. De muren werden bekleed met marmer en op de scheiboog boven de kapel werd de tekst "Ons Moederke' aangebracht en boven het altaar de tekst 'Moederke bescherm ons'. De altaarschildering is een bewerking van de hierboven afgebeelde schildering van Onze-Lieve-Vrouw van Welberg. Foto door een parochiaan tijdens de sluitingsviering op 15 november 2014

Voormalige Mariakapel Onze-Lieve-Vrouw van Welberg zoals hij er nu uitziet

De Mariakapel in de Sint-Corneliusbasiliek zoals hij er nu (begin 2020) uitziet: roemloos onttakeld. Het meeste is verdwenen naar de 'moederparochiekerk', de Sint-Gummarus in Steenbergen, naar de opslag van het Bisdom Breda of wellicht zelfs verpatst.

De altaarschildering zoals hij nu in het depot van het Bisdom Breda is opgeslagen

De schildering die Pieter Geraedts maakte van Maria, geïnspireerd op de schildering zoals zijn vader die maakte op aanwijzingen van Janske Gorissen en die hierboven als devotieprent is te zien. Deze schildering hing tot de sluiting van de Sint-Corneliuskerk boven het Maria-altaar en is bij de ontmanteling van de kerk afgevoerd naar het depot van het Bisdom Breda. Daar is deze foto in 2019 gemaakt. Foto afkomstig uit Impressie, Nieuwsbrief van het KDC, 2019.

Met vriendelijke groeten,
Rens Swart